Posts Tagged ‘pondus’

h1

Å oversette til esperanto

fredag 10. juni 2016

Legu la artikolon en Esperanto: Traduki Esperanten

Siden 2004 har jeg hatt lov til å oversette tegneserien Pondus til esperanto. Til å begynne med oversatte jeg enkeltstriper som fortsatt blir publisert i Inter ni dirite, tidsskriftet til Norsk Esperantoungdom. De publiseres også på deres nettsider. Etterhvert fikk jeg samlet nok striper til å gi ut et helt album. Albumet Pondus: Maltrafoj kom ut i 2013 på eget forlag. Jeg har selv ingen formell utdannelse innen oversetting. Men i dette oversettingsarbeidet har jeg virkelig fått respekt for den utfordrende jobben det faktisk er å være oversetter.

De som kjenner tegneserien Pondus vet at Frode Øverli ikke legger noe imellom når det gjelder det å finne på nye ordtak, uttrykk og kraftsalver. Noen striper er så interne at de lar seg rett og slett ikke oversette direkte, og disse og lignende ting måtte oversettes med tanke på hva som ville være forståelig for en som leser det på esperanto. Esperanto har også sin helt særegne felleskultur som jeg kunne utnytte.

Her fikk jeg god hjelp særlig av Jardar, men også av de øvrige medlemmene i Trondheim Esperantoklubb, som stilte som korrekturlesere og språkkonsulenter. I den mest intensive perioden brukte klubben 15–30 minutter på hvert klubbmøte, «Pondusa kvaronhoro» (Pondus-kvarter), til gjennomgang av oversettelser.

Uttrykk og idiomer

Pondus og bikarakterene i serien bruker mange lokale referanser og norske (og bergenske og øverliske) idiomer i språket sitt.

Generelt når man oversetter fra ett språk til et annet, så må man ha som mål å fange ideen i kildeteksten og oversette denne ideen til målspråket. En direkte ord-for-ord-oversettelse kan fort bli en veldig dårlig tekst, og noe en som har språket som morsmål eller dagligspråk aldri ville sagt eller skrevet. Målet har derfor vært å oversette til idiomatisk esperanto. Altså oversette dialogene så tett opptil slik esperanto brukes i dagligtalen.

Et lite, men konkret eksempel, kan være replikken hvor Jokke svarer på en påstand med uttrykket «fare for det, ja». Stripen er ikke publisert på esperanto ennå, bare oversatt nå nylig. Replikken kunne blitt direkte oversatt til f.eks. «jes, estas risko por tio» (ja, det er fare for det), noe som er en helt korrekt og gangbar setning på esperanto. Men det er ikke det en esperantist ville sagt i denne situasjonen, og det ville oppfattes mye mer konkret (at det faktisk er fare for det) enn det replikken egentlig legger til grunn. I stedet ble uttrykket oversatt til «mi timas ke jes» (direkte: «jeg frykter at ja»). Dette er et uttrykk som mer gjenspeiler slik esperanto bli brukt i det daglige, også i denne situasjonen. Og det finnes massevis av slike eksempler.

Her følger noen andre men mer spesielle eksempler på liknende utfordringer (klikk på bildene for å se større versjoner):

Øverst: faksimile fra Eliteserien 4, s 50. Nederst: faksimile fra Pondus: Maltrafoj, s 12

Øverst: faksimile fra Eliteserien 4, s 50.
Nederst: faksimile fra Pondus: Maltrafoj, s 12
(Pondus ©Øverli. distr. strandoverli@yahoo.com)

(Å) tilte – et ord som bokstavelig betyr å sette på skrå, men som i overført betydning kan forstås som å bli noe litt mer enn lettere irritert. Påsan har vært til frisør og uttaler at «pappa kommer til å tilte». Å oversette ordet direkte (oblikviĝi) blir helt feil, men meningen overlever ved å oversette ordet til «eksplodi», som ganske riktig betyr å «eksplodere», og som kan brukes overført også på esperanto.

Øverst: faksimile fra Eliteserien 4, s. 172 Nederst: faksimile fra Pondus: Maltrafoj, s. 39

Øverst: faksimile fra Eliteserien 4, s. 172
Nederst: faksimile fra Pondus: Maltrafoj, s. 39
(Pondus ©Øverli. distr. strandoverli@yahoo.com)

Manitu! – et uttrykk jeg for min del bare har sett i Pondus-litteraturen, som i sin tur sannsynligvis har det fra Sølvpilen. Et tegneserieblad som var mye lest av særlig gutter på 70- og 80-tallet. Manitu er en indiansk gud fra den tegneserien. De færreste utenfor Sølvpilens lesergruppe vil dermed ta den referansen. Hva kan så erstatte Manitu! som kraftuttrykk? Det nærmeste esperantosamfunnet kommer en slags superhelt, er språkets opphavsmann, Ludvig Zamenhof. Esperanto har en kjælenavnsendelse, -ĉj-, f.eks. «paĉjo» (pappa) som er kjælenavnvarianten for «patro» (far). Dermed ble uttrykket «Je Luĉjo!» født. På norsk ville det tilsvare noe à la «ved Ludde!».

Øverst: faksimile fra Eliteserien 4, s. 113 Nederst: faksimile fra Pondus: Maltrafoj, s. 60

Øverst: faksimile fra Eliteserien 6, s. 113
Nederst: faksimile fra Pondus: Maltrafoj, s. 60
(Pondus ©Øverli. distr. strandoverli@yahoo.com)

Menighetsblad – Pondus er ombord i fly og har følgende å bemerke om maten han får servert: «Dette er tørrere enn et menighetsblad». Jeg vet ikke om menighetsblader finnes i andre land enn Norge, eller om det har tilsvarende innhold og distribusjon. Så «paroĥa revuo», som jo er korrekt oversettelse, vil kanskje ikke gi den samme gjenkjennbare klangbunnen andre steder. Men hva har vi i esperantoverden? Jo, masse esperantoblader! Og de er gjerne også litt interne og «tørre» i formen, slik som menighetsblader er. Dermed ble det til slutt oversatt til «estas pli seka ol esperanto-revuo». (I forbifarten overlevde «seka» som oversettelse for «tørr», men på Esperanto kan det se ut som «seka» har en litt annen overført betydning. I dag ville jeg kanskje oversatt «tørr» med «enuiga» – kjedelig.)

Hottere

Øverst: faksimile fra Eliteserien 4, s. 50
Nederst: faksimile fra Pondus: Maltrafoj, s. 12
(Pondus ©Øverli. distr. strandoverli@yahoo.com)

«Hottere enn boblende pizzaost» – Dette er stripen foran den øverste i bloggposten. Påsan (kalt «Juno» – den unge – på esperanto) er hos frisøren og får servert denne lovnaden om resultatet. Men «hot» her har dobbel betydning på norsk (lånt fra engelsk). Det vil «varmega» (kjempevarm) ikke kunne ha på esperanto. En direkte oversettelse vil dermed aldri få samme snerten på esperanto. Dette var kanskje det uttrykket jeg strevde mest med i denne prosessen. Igjen var det å se litt til esperantokulturen. Hva er «hottest» eller mest applaudert der? Da måtte jeg tenke på de kongressene vi har vært på. Utsagnet ble dermed oversatt med «pli ŝika ol konciza landa salutanto», som på norsk blir noe à la «hippere enn en konsis land-hilser»*. En person som har vært på noen esperantoverdenskongresser bør ta den rimelig kjapt.

Denne stripen er også et eksempel på hvordan jeg også har prøvd å ta vare på tekststrukturer i oversettelsene. I siste bilde er dialogen «Du er steinkul!» «Jeg er stein død!». En tilsvarende betydning av ŝtono finnes ikke på esperanto. Men det var likevel viktig for meg å videreføre tekststrukturen som bruker gjentakelse. Resultatet ble dermed «Vi tute regas!» «Mi tute mortas!» (Du regjerer fullstendig! Jeg er fullstendig død!)

Personnavn

Noe verre enn uttrykk, som eksemplene over, er nok tilfellene hvor navn på lokale kjendiser eller politikere blir brukt. Internasjonale artister og kjendiser som AC/DC eller Ryan Giggs er én ting, de har jeg latt stå som de er. Å oversette AC/DC til noe annet ville vært helligbrøde, all den tid det er Pondus’ favorittband (når man oversetter er det selvfølgelig også viktig å ha oversikt over den fiktive verdenen man skal jobbe med). Men en brasilianer som leser Pondus på esperanto vet neppe hvem Valgerd Svarstad Haugland er.

Øverst: faksimile fra Eliteserien 4, s. 109 Nederst: faksimile fra Pondus: Maltrafoj, s. 26

Øverst: faksimile fra Eliteserien 4, s. 109
Nederst: faksimile fra Pondus: Maltrafoj, s. 26
(Pondus ©Øverli. distr. strandoverli@yahoo.com)

Å finne en esperantopersonlighet som kan tilsvare Valgerd er vanskelig, om hun i det hele tatt finnes. Og å finne et godt ord som beskriver «fenomenet» Valgerd, er heller ikke enkelt (ja, for hva er det, egentlig?). Den aktuelle setningen i serien var «Kjakan får Tyson til å se ut som Valgerd Svarstad Haugland!», ytret av Kjakan selv mens han utgir seg for å være jente, og kødder med Påsan via nett-chat. Siden esperantomiljøet tross alt ikke er så stort, og slike personer både er vanskelige å finne og jeg heller ikke hadde lyst til å «henge ut» denne om hun hadde eksistert, så foretrakk jeg å prøve å fange ideen i utsagnet. Utsagnet ble dermed til slutt oversatt til «Kompare al Krisĉjo Tyson aspektas kiel Cindrulino!» Direkte: Sammenlignet med Kjakan ser Tyson ut som Askepott!

I samme stripen som uttrykket «tilte» dukker opp over, er det også en henvisning til Øystein Hedstrøm i bilderamme 2. Påsan vurderer å «dra en Hedstrøm» ved å kamme de få hårlokkene han har igjen over hele hodet. Om Valgerd Svarstad Haugland er ukjent for omverdenen, kan vel ikke saken stille seg noe bedre for Øystein Hedstrøm. «Heldigvis» er ikke hentesveis et utelukkende norsk fenomen. Det var bare å finne noen som var passe kjent. Valget falt på Donald Trump. Denne stripen ble oversatt i 2010, lenge før Trump bestemte seg for å blir enda mer kjent enn han allerede var…

Ordforråd

Selv om esperanto som språk er straks 130 år gammelt, så finnes det en del områder som har flere etablerte ord og termer enn andre. Språket utvilkes etterhvert som folk bruker det, så enkelte områder har et svært godt utviklet ordforråd på esperanto. Særlig botanikk, zoologi, jernbane og militære uttrykk har funnet god plass i esperantoordbøkene. Men esperantister har ikke vært særlig sportslige av seg, kan det se ut til, for ord og uttrykk på esperanto om f.eks. noe så viktig som fotball, er noe tynt. Og enda verre står det til med andre idretter.

Faksimile fra Pondus: Maltrafoj, s. 59

Øverst: faksimile fra Eliteserien 6, s. 181
Nederst: faksimile fra Pondus: Maltrafoj, s. 59
(Pondus ©Øverli. distr. strandoverli@yahoo.com)

Hvordan oversetter du f.eks. «tette markeringer», «kjappe overganger», keeperen er på «skogtur», «begerslag» (baggerslag) o.l. til esperanto? Med god hjelp fra Trondheim Esperantoklubb, og kanskje særlig må jeg takke klubbens sportslige alibi Kjell H. Ullestad, fant vi fram til oversettelser som var noenlunde etablerte, eller i det minste ville være forståelige for en esperantoleser. En av de mer omfattende eksemplene på vanskelige sportsuttrykk kan sees i eksemplet til høyre.

Forhåpentligvis er det bedring på vei på fotballfronten i alle fall, etter at esperanto nå har fått sitt eget fotballforbund, TEFA.

Annet

Særlig én karakter i Pondus-universet bød på utfordringer. Günther er tysker, og Øverli har gjort en del grep i hans dialoger for å understreke at han snakker med tysk aksent. Å oversette hans replikker til esperanto uten å videreføre en tilsvarende aksent, ville føre til at en del av Günthers karakter og identitet gikk tapt. Av samme årsak har jeg latt Günther hete «Günther» også på esperanto, og har ikke «esperantifisert» navnet hans.

Faksimile fra Eliteserien 4, s. 159Faksimile fra Pondus: Maltrafoj, s. 34.(Pondus ©Øverli. distr. strandoverli@yahoo.com)

Øverst: faksimile fra Eliteserien 4, s. 159
Nederst: faksimile fra Pondus: Maltrafoj, s. 34.
(Pondus ©Øverli. distr. strandoverli@yahoo.com)

Det viktigste grepet Øverli bruker er å la Günther bruke stemte s-er, noe som i stripene er markert ved at noen ordene er stavet med z i stedet for s. Dette måtte selvfølgelig også overføres til esperanto selv om rettskrivingen da ikke ville bli korrekt. Det er den jo selvfølgelig ikke på norsk heller, med dog. Heldigvis uttales «z» på esperanto som stemt s, dermed var det også mulig å gjøre det på den måten. Det var også viktig å plassere de stemte s-ene på steder hvor det faktisk ville være naturlig for en med tysk som morsmål å bruke stemt s. Her var det godt å ha tyskkyndige folk tilgjengelig. I tillegg har Günhter en del tyske småord i replikkene sine (f.eks. «ich» og «nein!»). Disse har også til en viss grad fått overleve.

Uoversettelig

I starten nevnte jeg at noe rett og slett ikke lot seg oversette. Her er et par eksempler også på dette. Den første stripen er uoversettelig av to årsaker: uttrykk og kultur:

Faksimile fra Eliteserien 4, s. 18

Faksimile fra Eliteserien 4, s. 18 (Pondus ©Øverli. distr. strandoverli@yahoo.com)

Å «gå ut» kan på norsk bety flere ting. Melka går ut på dato, det samme kan mynter gjøre. Og et menneske kan «gå ut» av huset eller «gå ut» på byen. Esperanto har ikke tilsvarende sammenfallende uttrykk med samme mening. I Norge har vi også den noe særegne regelen om at dagligvarebutikker ikke får lov til å selge alkohol etter kl. 20 på hverdager. Å oversette dette blir dermed noe meningsløst når det leses av personer som ikke kjenner norsk alkoholpolitikk.

Den andre stripen jeg vil trekke fram kommer inn under kategorien «kjente personer». I dette tilfellet ikke et navn, men et portrett, noe som gjør det bortimot umulig å finne erstatningsnavn eller -uttrykk – om det i det hele tatt er mulig i dette tilfellet:

Faksimile fra Eliteserien 4, s. 201

Faksimile fra Eliteserien 4, s. 201 (Pondus ©Øverli. distr. strandoverli@yahoo.com)

I stripa snakker Pondus og Jokke om fotball og om ulike lag og spillere. Øverli har gjerne en salig blanding av virkelige og oppdiktede navn både på lag og spillere i sine tegninger, og her blir det diskusjon rundt én bestemt spiller. Begge står på sitt, og Jokke ringer til slutt daværende NRK-profil Arne Scheie. Pondus var tydeligvis den som tok feil. Arne har kommentert de fleste viktige fotballkampene på NRK siden 70-tallet. Han er også godt kjent blant fotballinteresserte for sin fotballhistoriske hukommelse. «Arne» dukker ofte opp i Øverlis Pondus-univers. Men å oversette «Arne» til noe mer universelt forståelig, det går jo bare ikke.

Morsomt og utfordrende

Alt i alt er det utrolig morsomt å få lov til å oversette Pondus til esperanto. Jeg har lært mye om oversetting i denne prosessen, og også lært mye esperanto. Denne prosessen har vært med på at jeg også har gjort meg en del andre tanker om oversetting generelt og esperantos rolle spesielt. Det skal jeg skrive mer om i neste bloggpost.

––
* Under åpningen på de årlige internasjonale esperantokongressene pleier det å være et fast innslag hvor én representant fra hvert land som er representert på kongressen, hilser til kongressen på vegne av sitt land (også omtalt av Jardar under avsnittet «Opninga» her). Her har mange representanter (landaj salutantoj) det for vane å hilse med mange ord, selvfølgeligheter og høytideligheter. Men de som høster mest applaus er de som hilser kort og konsist, kanskje bare med et kort «saluton el Norvegio» (hei fra Norge).

h1

Traduki Esperanten

fredag 10. juni 2016

Les artikkelen på norsk: Å oversette til esperanto

En 2004 mi ekhavis la rajton traduki la bildstrion Pondus Esperanten. Mi unue tradukis unuopajn striojn, kaj publikigis ilin en Inter ni dirite, la revuo de Norvega Junulara Esperantista, kaj ankaŭ rete. Post kelkaj jaroj mi kolektis sufiĉe da strioj, tiel ke mi povis eldoni albumon. La albumo Pondus: Maltrafoj eldoniĝis en 2013 per mia propra eldonejo. Mi mem ne havas formalan edukon pri tradukado. Sed dum ĉi tiu laboro mi vere ekhavis respekton pri la tasko esti tradukisto.

Tiuj kiuj konas la bildstrion Pondus, scias ke la verkisto, Frode Øverli, ne moderas sian uzon de novkreitaj proverboj, esprimoj kaj sakraĵoj. Kelkaj esprimoj estas tiom internaj, ke ili fakte ne tradukeblas laŭ la propra signifo. Tiuj kaj similaj aferoj ankaŭ devis esti tradukataj konsiderante kio kompreneblas ene de la Esperanta kultursfero. Esperanto ja havas sian propran, unikan, komunan kulturon, kiun mi povis utiligi.

Bonan helpon donis ĉefe Jardar, sed ankaŭ la ceteraj membroj de Grupo Esperantista de Trondheim, kiuj provlegadis kaj lingve konsiladis. En la plej intensa periodo, la klubo havis «Pondusan kvaronhoron» dum ĉiu klubkunveno, kie ni laboris pri provlegado de tradukoj.

Esprimoj kaj idiomaĵoj

Pondus kaj la flankaj personoj uzas multajn lokajn referencojn kaj norvegajn (kaj Bergenajn kaj Øverliajn) idiomaĵojn en sia lingvo.

Ĝenerale, kiam oni tradukas de unu lingvo al alia lingvo, oni celas identigi la ideon de la fontoteksto, kaj traduki tiun ideon en la cellingvon. Strikta, laŭvorta traduko facile rezultigus malbonan tekston, kaj donus esprimmanierojn kiujn denaska aŭ ĉiutaga parolanto neniam dirus aŭ skribus. Por mi, la celo tial ĉiam estis traduki en laŭidioman Esperanton. T.e. traduki la esprimojn kiel eble plej proksime al tiel kiel la lingvo estas uzata en la ĉiutaga vivo.

Malgranda sed konkreta ekzemplo povas esti la respondo de Joĉjo al konstato: Li respondis «fare for det, ja» en la norvega. La strio ankoraŭ ne publikiĝis, sed ĵus tradukiĝis. La laŭvorta traduko povus esti «jes, estas risko por tio». Tiu esprimo estas ĝusta kaj direbla frazo en Esperanto. Sed esperantisto ne dirus tiel en tia situacio, kaj la esprimo eble ankaŭ estus interpretata pli konkreta ol la intenco (ke fakte temas pri risko). La fina traduko estis «mi timas ke jes». Tiu esprimo pli respegulas kiel Esperanto estas uzata ĉiutage, ankaŭ en tia situacio. Kaj tiaj ekzemploj abundas.

Jen kelkaj aliaj, sed iom pli apartaj ekzemploj pri similaj defioj (klaku la bildojn por vidi pli grandajn versiojn):

Supre: faksimilo de Eliteserien 4, p. 50. Malsupre: faksimilo de Pondus: Maltrafoj, p. 12

Supre: Faksimilo de Eliteserien 4, p. 50.
Malsupre: faksimilo de Pondus: Maltrafoj, p. 12
(Pondus ©Øverli. distr. strandoverli@yahoo.com)

(Å) tilte – estas norvega vorto kiu signifas oblikviĝi, sed en figura senco ĝi ankaŭ povas signifi ‘iĝi kolerega’. Juno (filo de Pondus) estis ĉe frizisto kaj poste esprimas «pappa kommer til å tilte» (paĉjo certe oblikviĝos). Traduki laŭvorte ne funkcias, sed la signifo konserviĝas se ni tradukas la vorton per «eksplodi», kiu ankaŭ povas havi figuran signifon en Esperanto (same kiel en la norvega).

Supre: faksimilo de Eliteserien 4, p. 172 Malsupre: faksimilo de Pondus: Maltrafoj, p. 39

Supre: faksimilo de Eliteserien 4, p. 172
Malsupre: faksimilo de Pondus: Maltrafoj, p. 39
(Pondus ©Øverli. distr. strandoverli@yahoo.com)

Manitu! – tiun ekkrion mi legis nur en la Pondus-literaturo, kiu cetere trovis ĝin en la bildstrio Sølvpilen (Arĝenta sago). Sølvpilen estis bildstria gazeto kiu estis multe legata de norvegaj knaboj en la 1970aj kaj 1980aj jaroj. Manitu estas indiana dio en tiu bildstrio. Mi dubas, ĉu homoj ekster la leggrupo de Sølvpilen kaptas tiun referencon. Kio povas anstataŭigi Manitu! kiel ekkrion? Kiu plej similas al «superheroo» en la Esperanta komunumo, estas la kreinto de la lingvo, L. L. Zamenhof. Kaj uzante la Esperantan karesforman sufikson -ĉj-, la esprimo «Je Luĉjo!» kreiĝis. En la norvega tiu povas korespondi al «Ved Ludde!».

Supre: Faksimilo de Eliteserien 4, p. 113 Malsupre: Faksimilo de Pondus: Maltrafoj, p. 60

Supre: Faksimilo de Eliteserien 6, p. 113
Malsupre: Faksimilo de Pondus: Maltrafoj, p. 60
(Pondus ©Øverli. distr. strandoverli@yahoo.com)

Menighetsblad – Pondus veturas per aviadilo kaj havas la jenan komenton pri la manĝaĵo kiu surtabliĝas: «Dette er tørrere enn et menighetsblad» (Ĉi tio estas pli seka ol paroĥa revuo). Mi ne scias ĉu paroĥaj revuoj eĉ ekzistas ekster Norvegio, aŭ ĉu la enhavo kaj disdonado havas la saman formon. Sed kion oni havas en Esperantujo? Prave, ni havas Esperanto-revuojn! Do, la esprimo tradukiĝis kiel «estas pli seka ol Esperanto-revuo». (Dum la laboro mi malkaptis la fakton ke «seka» eble ne havas la saman figuran signifon en Esperanto. Hodiaŭ mi eble uzus «enuiga».)

Hottere

Supre: Faksimilo de Eliteserien 4, p. 50
Malsupre: Faksimilo de Pondus: Maltrafoj, p. 12
(Pondus ©Øverli. distr. strandoverli@yahoo.com)

«[H]ottere enn boblende pizzaost» – Ĉi tio estas la strio antaŭ la plej supra strio en ĉi tiu artikolo. Juno estas ĉe la frizisto, kaj la frizisto donas tiun promison pri la rezulto. La laŭvorta traduko estus «Pli varmega ol vezikiĝanta picofromaĝo». En la norvega «hot» havas duoblan signifon (pruntita el la angla lingvo): varmega kaj seksalloga. Sed en Esperanto simila duobla signifo de «varmega» ne troviĝas, laŭ mia scio. Tiu esprimo estas inter la plej malfacilaj kiun mi prilaboris. Denove mi serĉis la Esperantan kultursferon. Kio estas plej «hot» kaj plej alloga en Esperantujo? Mi ekpensis pri la Universalaj Kongresoj kiujn ni ĉeestis. Jen naskiĝis la esprimo «Pli ŝika ol konciza landa salutanto»*. Homo kiu ĉeestis kelkajn UK-ojn certe kaptas la sencon.

Ĉi tiu strio ankaŭ estas ekzemplo pri kiel mi ankaŭ klopodis konservi tekststrukturojn en la tradukoj. En la lasta bildo la dialogo estas «Du er steinkul!» «Jeg er stein død!» (laŭvorte: «Vi estas ŝtone ŝika!» «Mi estas ŝtone morta!», kun la signifo ‘vi estas ŝikega’, ‘mi estas/estos morta kiel ŝtono’). Simila signifo de ŝtono ne ekzistas en Esperanto. Sed tamen estis grave por mi konservi la tekststrukturon kiu uzas ripetojn. La rezulto do estis «Vi tute regas!» «Mi tute mortas!»

Personaj nomoj

Iom pli malfacila ol tiaj esprimoj estas la uzo de nomoj de norvegaj famuloj aŭ politikistoj. Internaciaj artistoj kaj famuloj kiel AC/DCRyan Giggs estas unu afero. Tiuj nomoj restas. «Traduki» AC/DC al io alia estus blasfemo, ĝuste ĉar estas la favorita muzikgrupo de Pondus (kiam oni tradukas, kompreneble ankaŭ estas grave havi superrigardon de la fiktiva mondo pri kio oni laboras). Sed brazilano kiu legas Pondus, certe ne scias kiu estas Valgerd Svarstad Haugland.

Supre: Faksimilo de Eliteserien 4, p. 109 Malsupre: Faksimilo de Pondus: Maltrafoj, p. 26

Supre: Faksimilo de Eliteserien 4, p. 109
Malsupre: Faksimilo de Pondus: Maltrafoj, p. 26
(Pondus ©Øverli. distr. strandoverli@yahoo.com)

Trovi Esperantan personecon kiu egalas al Valgerd estas malfacile, se tia persono entute ekzistas. Trovi vorton kiu priskribas la «fenomenon» Valgerd, ankaŭ ne estas facile (mi vere ne certas kiel priskribi la fenomenon). La esprimo en la strio estis «Kjakan får Tyson til å se ut som Valgerd Svarstad Haugland!», kaj laŭvorta traduko estus «Kompare al Krisĉjo Tyson aspektas kiel Valgerd Svarstad Haugland!». Ĉelĉjo kaj Juno interrete babilas, kaj Ĉelĵo ŝerce ŝajnigas sin esti bela knabino. Ĉar Esperantujo ne tiom vastas, kaj ĉar tiaj personecoj kaj estas malfacile troveblaj, kaj ĉar mi ĉiukaze ne deziris «eksponi» unuopulinon, mi preferis trovi alian esprimon kiu iusence kaptas la ideon. La esprimo tial tradukiĝis per «Kompare al Krisĉjo Tyson aspektas kiel Cindrulino!»

La sama strio en kiu ni trovis «tilte» pli supre, ankaŭ mencias alian norvegan politikiston en bildo 2, Øystein Hedstrøm. Juno konsideras «dra en Hedstrøm» (fari kiel Hedstrøm) kaj kombi siajn malmultajn harojn trans la kapon. Se Valgerd Svarstad Haugland ne rekoneblas tutmonde, certe tio ankaŭ koncernas Øystein Hedstrøm. «Feliĉe» transkapkomado ne estas ekskluzive Norvega fenomeno. Mi devis simple trovi sufiĉe konatan nomon. Mi elektis Donald Trump. La strio estis tradukata en 2010, antaŭ ol Trump decidis iĝi eĉ pli fama…

Vortprovizo

Kvankam Esperanto baldaŭ havas 130 jarojn, ekzistas kampoj kiuj havas pli da establitajn vortojn kaj esprimojn ol aliaj. La lingvo evoluas laŭ la uzo, kaj tial kelkaj kampoj havas tre bonevoluintajn vortprovizojn en Esperanto. Precipe botaniko, zoologio, fervojo kaj armeo okupiĝas multe da spaco en la vortaro. Sed esperantistoj evidente ne estas ege sportemaj, ĉar vortoj kaj esprimoj rilate al grava fenomeno kiel futbalo (piedpilko) tre malmultas. Kaj eĉ pli malbonan staton havas aliaj sportoj.

Supre: Faksimilo de Eliteserien 6, p. 181 Malsupre: Faksimilo de Pondus: Maltrafoj, p. 59

Supre: Faksimilo de Eliteserien 6, p. 181
Malsupre: Faksimilo de Pondus: Maltrafoj, p. 59
(Pondus ©Øverli. distr. strandoverli@yahoo.com)

Ĉar Pondus estas tre sportama, mi devis multe cerbumi kune kun miaj amikoj en Grupo Esperantista de Trondheim, kaj precipe mi volas danki Kjell Heggvold Ullestad, la sportista alibio de la klubo, por trovi tolereble establitajn esprimojn, aŭ esprimojn kiuj estas kompreneblaj por la esperatistaro. Unu inter la plej ampleksaj ekzemploj pri malfacilaj sportesprimoj troviĝas en la bildo dekstre.

Espereble pli bona tempo venos por la futbalistoj post kiam esperantistoj fondis sian propran futbalasocion, TEFA.

Aliaĵo

Precipe unu persono en la Pondusa universo donis defiojn. Günther estas germano, kaj Øverli donis al li kelkajn trajtojn por substreki, ke li parolas per germana akĉento. Traduki liajn replikojn Esperanten sen simila akĉento rezultigus ke Günther perdus gravan parton de siaj karaktero kaj identeco. Samkiale mi ne esperantigis lian nomon, sed nomas lin Günther ankaŭ en la Esperanta traduko.

Supre: Faksimilo de Eliteserien 4, p. 159 Malsupre: Faksimilo de Pondus: Maltrafoj, p. 34.(Pondus ©Øverli. distr. strandoverli@yahoo.com)

Supre: Faksimilo de Eliteserien 4, p. 159
Malsupre: Faksimilo de Pondus: Maltrafoj, p. 34.
(Pondus ©Øverli. distr. strandoverli@yahoo.com)

La plej grava trajto uzata de Øverli estas ke Günther uzas voĉan s, markita per la litero «z» en tiuj vortoj anstataŭ «s». Tiu trajto kompreneble travivis en la Esperantaj tradukoj, sendepende de la malĝusta ortografio. Feliĉe la litero «z» en Esperanto estas elparolata kiel voĉa s, tiel ke fakte eblis fari tiel. Ankaŭ gravis uzi la voĉajn s-ojn en lokoj kie denaska germano nature uzus voĉan s. Pri tio tre helpis klubanoj kompetentaj pri la germana. Aldone, Günther havas kelkajn mallongajn germanajn vortojn en siaj replikoj (ekz. «ich» kaj «nein!»). Ĉi tiuj vortoj ankaŭ certgrade travivis.

Netradukeblaj

En la komenco de la artikolo mi menciis, ke kelkaj strioj ne estis tradukeblaj. Jen du ekzemploj. La unua strio estas netradukebla pro homonimio kaj kulturo.

Faksimilo de Eliteserien 4, p. 18

Faksimilo de Eliteserien 4, p. 18 (Pondus ©Øverli. distr. strandoverli@yahoo.com)

«Gå ut» (laŭvorte: iri eksteren) en la norvega havas plurajn signifojn depende de la kunteksto. Lakto kaj ankaŭ monero havas daton post kiam ili ne plu uzeblas. Pri tio oni en la norvega diras ke ili «går ut på dato» (ekmalvalidas). Homoj povas «gå ut» – iri eksteren el domo, sed ankaŭ «gå ut» al la urbocentro, t.e. iri danci kaj drinki dumvespere, ne simple iri al la urbocentro. Esperanto ne havas la saman plursencan esprimon. La alia kialo pro kiu la strio estas netradukebla, temas pri norvega alkoholpolitiko. En Norvegio vendejo ne rajtas vendi alkoholaĵojn post la 20a horo dum labortagoj. La traduko ne povas havi la saman frapon en Esperanto kiam legas ĝin persono nekonata pri norvega alkoholpolitiko. En la strio, la maljuna virino tiom malfruigas ĉion, ke Pondus ne plu rajtas aĉeti sian bieron.

La alia strio rilatas al la kategorio «konataj personoj». En ĉi tiu okazo ne temas pri nomo, sed pri portreto en la antaŭlasta bildo. Tio pli-malpli malebligas solvon kie oni trovu alternativan nomon aŭ esprimon.

Faksimilo de Eliteserien 4, p. 201

Faksimilo de Eliteserien 4, p. 201 (Pondus ©Øverli. distr. strandoverli@yahoo.com)

En la strio Pondus kaj Joĉjo parolas pri futbalo kaj diversaj teamoj kaj ludantoj. En siaj bildrakontoj Øverli ofte uzas kreivan miksaĵon de veraj kaj fikciaj nomoj, kaj por teamoj kaj por ludantoj, sed en tiu okazo aperis diskuto pri unu certa ludanto. Pondus kaj Joĉjo ambaŭ opinias ke li mem pravas, kaj Joĉjo finfine vokas la tre lerta kaj populara norvega televida profilo Arne Scheie. Evidente Pondus eraris. Arne komentis multajn futbalmatĉojn en norvega televido ekde la 1970aj jaroj, kaj li estas fama pro sia vastega kono kaj tre bona memoro pri futbalhistorio. «Arne» ofte aperas en la Pondusa universo, sed traduki «Arne» al io universala aŭ esperantista komprenebla ne eblas.

Amuze kaj defie

Havi la rajton traduki Pondus Esperanten estis kaj estas tre amuze. Mi tre multe lernis pri tradukado dum ĉi tiu laboro, kaj mi ankaŭ lernis multe da Esperanto. Tiu ĉi laboro ankaŭ motivigis min fari kelkajn aliajn pensojn pri tradukado ĝenerale kaj precipe pri la rolo de Esperanto. Mi skribos pli pri tio en la venonta blogartikolo.

––
* Dum la inaŭguro ĉe la ĉiujara Universala Kongreso, ordinara programero estas ke reprezentanto de ĉiu lando salutas la kongreson nome de sia lando. La «landaj salutantoj» ofte uzas multajn vortojn, memkompreneblaĵojn kaj solenaĵojn en siaj salutoj. Sed tiuj kiuj rikoltas plej da aplaŭdo estas la salutantoj kiuj havas tre mallongan saluton, ekzemple nur simple «saluton el Norvegio!».

h1

Hodiaŭa Pondus en Esperanto

onsdag 24. februar 2010

Ĉiun tagon io ridinda kaj io lerninda.

Norsk versjon

Ĉi jare, nova aĵo kuŝas sur la kuireja tablo: La tagokalendaro de Pondus por 2010. Ĉiu tago havas bildstrion. Malnovaj strioj de Pondus kaj ankaŭ  el du aliaj serioj de la sama desegnisto, Frode Øverli. Aldone estas pli-malpli utilaj informoj ofte rilataj al la enhavo de la strio de tiu tago.

Hodiaŭ, la 24an de februaro, la kalendaro temas pri Esperanto. La hodiaŭa paĝo diras (mia traduko el la Norvega):

[24. februaro] … Sonic Youth eldonis en 1998 diskon en Esperanto, SYR3.

La albumo plejmulte enhavis instrumentajn melodiojn, sed titoloj kaj agnoskoj estis skribitaj en Esperanto.

Esperanto «inventiĝis» kaj evoluiĝis de d-ro Ludvik Lejzer Zamenhof en 1887. Lia elirpunkto estis, ke Esperanto funkciu kiel neŭtrala dua lingvo kaj plibonigi la komunikon inter la homoj de la mondo sendepende de politika, religia aŭ socia origino. Pondus estas tradukata al Esperanto kaj publikiĝas en Inter ni dirite, kiu estas la junula sekcio de la membrogazeto Norvega Esperantisto.
http://www.esperanto.no/nje/ind/

La hodiaŭa strio kompreneble ankaŭ estas en Esperanto:

Tiu ĉi strio estis unu el miaj unuaj tradukoj.

Dankon al Strand & Øverli, ke mi rajtas traduki ĉi tiun virtuozan bildstrion, kaj ke ili trovis lokon por esperanta paĝo en la ĉi-jara kalendaro.

h1

Dagens Pondus på esperanto

onsdag 24. februar 2010

Hver dag noe å le av og noe nytt å lære.

Esperanta versio

I år er det kommet inn et nytt element på kjøkkenbordet hjemme: Pondus dagskalender for 2010. Én stripe hver dag, med både gamle Pondus-striper og striper fra Riskhospitalet og Rutetid. I tillegg til masse mer eller mindre nyttig informasjon, gjerne relatert til innholdet i dagens stripe.

I dag, 24. februar, handlet bordkalenderen til Pondus om esperanto. På dagens kalenderside stod følgende:

[24. februar] … utga Sonic Youth i 1998 en plate på esperanto, SYR3.

Albumet inneholder for det meste instrumentallåter, men titler og krediteringer står på esperanto.

Esperanto ble «oppfunnet» og utviklet av dr. Ludvik Lejzer Zamenhof i 1887. Utgangspunktet hans var at esperanto skulle fungere som et nøytralt andrespråk og bedre kommunikasjonen mellom verdens mennesker uavhengig av politisk, religiøs eller sosial opprinnelse. Pondus oversettes til esperanto og publiseres i Inter ni dirite, som er ungdomsdelen i medlemsbladet Norvega Esperantisto.
http://www.esperanto.no/nje/ind/

Dagens stripe var selvfølgelig også på esperanto:

Denne stripen var en av de første jeg oversatte til esperanto. For de som ikke kan språket, eller ikke har lest stripen før, så går dialogen slik som dette:

– For siste gang, Påsan! Du må slutte å barbere Bjarne!
– Men han svetter med all den pelsen!

Sludder! Dessuten ødelegger du høvelen min! Se her!

– Stakkars deg, Bjarne…

– Det neste blir vel at du ikke får låne tannbørsten hans!

Takk til Stand&Øverli for at jeg får lov til å oversette denne glimrende tegneserien til esperanto, og at de fant plass til en esperantoside i årets kalender.

%d bloggers like this: